Xeno-oestrogenen zijn chemische stoffen, die zich in je lichaam gedragen als een oestrogeen-achtige of de werking van je lichaam beïnvloeden. Ze hebben een hormoonverstorende werking terwijl ze de receptor bezetten. Synthetische hormonen worden bewust gemaakt en toegediend als medicatie, maar xeno-oestrogenen komen ongemerkt en ongewenst je lichaam binnen via bijvoorbeeld voeding, water, verpakkingen of het milieu.
Fyto- en vooral xeno- oestrogenen zijn grote medespelers in je lichaam én beïnvloeden je hormoonwerking. Wat is hun effect in je lichaam, vooral ook tijdens de (peri-)menopauze en HST (hormoontherapie)?
Allereerst : wat zijn receptoren?
Om deze vraag goed te beantwoorden, is het belangrijk om te weten wat receptoren zijn. Receptoren zijn eiwitten op of in een cel, die specifieke signalen (zoals het signaal dat hormonen doorgeven) herkennen. Ze werken als een soort ontvanger. Wanneer het juiste molecuul, in dit geval een hormoon, zich met de receptor verbindt en een signaal doorgeeft, activeert dit een proces in de cel.
Er zijn twee typen receptoren, namelijk receptoren óp het celoppervlak van de cel of bínnen in de cel. De laatste zijn voor steroïde, vetoplosbare hormonen zoals onder andere 17β-oestradiol en progesteron.
De moleculen van 17β-oestradiol en progesteron zijn relatief klein en kunnen ze door het celmembraan heen bewegen. Binnen in de cel binden ze zich aan hun receptoren. Maar er is iets aan de hand wat het ingewikkeld maakt, want naast de lichaamseigen hormonen 17β-oestradiol en progesteron kunnen ook veel andere stoffen zich binden aan deze receptoren. Deze stoffen kunnen ‘agonisten’ (ze hebben een actieve signaalwerking en die kan veel sterker zijn) of ‘antagonisten’ (ze hebben weinig, geen of een blokkerende werking) zijn.
Voorbeelden uit de farmacie zijn morfine en predni(so)lon (sterke agonist) en bètablokkers of mifepriston (sterke antagonisten).
De bio-identieke, transdermale hormonen 17β-oestradiol en progesteron zijn moleculair exact gelijk aan lichaamseigen hormonen en hebben exact dezelfde signaalsterkte. Zij zijn daarom natuurlijk en neutraal zou je kunnen zeggen.
Wat zijn en doen synthetische hormonen
Eigenlijk zijn synthetische hormonen geen échte hormonen maar in een laboratorium gemaakte synthetische stoffen die zich in het lichaam als een hormoon gedragen door zich te verbinden met een receptor. Ze hebben vaak een gerichte, sterk activerende of juist blokkerende werking (bijvoorbeeld Ethinylestradiol, Tamoxifen, Fulvestrant, Levonorgestrel). Synthetische hormonen met een doelgerichte werking worden ingezet als anti-conceptie of met een ander specifiek medisch doel.
Wat zijn en doen fyto-oestrogenen
Fyto-oestrogenen zijn natuurlijke, plantaardige stoffen die zich in het lichaam als een hormoon kunnen gedragen. Ze hebben vaak een zwakke werking terwijl ze de receptor bezetten (bijvoorbeeld sommige kruiden en adaptogenen, isoflavonen in soja en kikkererwten, coumestanen in alfalfa en taugé en lignanen in lijnzaad en sesamzaad). Ze kunnen worden ingezet met als doel de lichaamseigen werking te veranderen. De invloed die ze kunnen hebben is afhankelijk van dosis, metabolisme en genetische gevoeligheid.
Fyto-oestrogenen worden soms als een plantaardig alternatief voor hormoontherapie gezien, met als nadeel dat het effect mild, variabel en onvoorspelbaar is. Uiteraard kunnen ze bovendien de positieve effecten van hormoontherapie niet vervangen.
Fyto-oestrogenen kunnen ‘dubbel’ werken. In aanwezigheid van veel 17β-oestradiol (zoals mogelijk vóór de menopauze) hebben ze een afzwakkend effect en dat kan behulpzaam zijn. Bij een lage oestrogeenspiegel (zoals mogelijk ná de menopauze) hebben ze een zwak stimulerend effect.
Hoe goed kunnen fyto-oestrogenen werken?
Je darmflora (microbioom) beïnvloedt hoe goed fyto-oestrogenen kunnen worden omgezet naar de actieve vorm. Maar ook je genetica en hormonale status beïnvloeden hun werking. Natuurlijke voeding is veiliger dan geconcentreerde supplementen, zeker bij langdurig gebruik.
Uit onderzoek blijkt echter dat de meerderheid van mensen in de westerse wereld inderdaad niét in staat is om fyto-oestrogenen te gebruiken, door ze om te zetten naar equol, de werkzame en actieve vorm van deze fyto-oestrogenen. Dat behoeft wat uitleg.
Je microbioom speelt een rol bij de werking
Fyto-oestrogenen moeten in je darmen worden omgezet naar een actieve vorm ‘equol’ om echt effect te kunnen hebben. Maar niet iedereen kan equol maken. Dat vermogen hangt af van de samenstelling van je darmmicrobioom. In Aziatische landen, waar traditioneel meer soja wordt gegeten, het dieet rijker is aan vezels en de samenstelling van het microbioom van nature anders, produceert ongeveer 70 % van de mensen equol. In westerse landen ligt dat percentage veel lager, naar schatting 20 tot 30 %. De westerse samenstelling van het microbioom mist de specifieke bacteriën, die deze omzetting mogelijk maken.
Daardoor reageren vrouwen hier wisselend, minder sterk of helemaal niet (70 tot 80%) op fyto-oestrogenen en hebben ze er minder of geen baat bij voor het verlichten van overgangsklachten. Dit betekent dat het effect van fyto-oestrogenen niet alleen afhankelijk is van wat je eet, maar ook van wie je darmbewoners zijn.
Bacteriesoorten zoals Slackia isoflavoniconvertens, Adlercreutzia equolifaciens, Eggerthella sp. en sommige Lactobacillus-stammen zijn mogelijk betrokken bij de equolproductie. Er is nog onderzoek gaande. Probiotica kunnen hier mogelijk een positieve invloed op hebben, maar dit is nog niet goed klinisch bewezen.
De kans is dus erg groot, dat dure supplementen op basis van fyto-oestrogenen geen enkele werking in je lichaam kunnen hebben. Hoor je echter bij de 20-30% die wél equol aanmaakt, alleen dan hebben fyto-oestrogenen een effect op je hormoonsysteem.
Wat zijn en doen xeno-oestrogenen
Xeno-oestrogenen zijn chemische stoffen (niet door je eigen lichaam of door de natuur, maar door mensen gemaakt) die zich in je lichaam gedragen als een oestrogeen-achtige of de werking van je lichaam beïnvloeden. Ze hebben een hormoonverstorende werking terwijl ze de receptor bezetten.
Synthetische hormonen worden bewust gemaakt en toegediend als medicatie, maar xeno-oestrogenen komen ongemerkt en ongewenst je lichaam binnen via bijvoorbeeld voeding, water, verpakkingen of het milieu.
Een aantal voorbeelden van xeno-oestrogenen
Bisfenol A (BPA)
→ In plastic verpakkingen, flessen, kassabonnen
→ Kan oplossen in voedsel of drinken bij verhitting of via de huid binnendringen
Bisfenol S (BPS) en Bisfenol F (BPF)
→ Vervangers voor BPA, maar deze blijken sinds kort net zo hormoonverstorend als BPA zelf.
Ftalaten
→ In weekmakers (plastic), cosmetica, luchtverfrissers
Parabenen
→ In crèmes, shampoos, cosmetica (methyl-, ethyl-, butyl-, isobutyl-, propylparabeen)
Benzofenon-3 (oxybenzone)
→ UV-filter in sommige merken zonnebrand
Octyl-Metoxycinnamaat
→ staat ter discussie voor het zeeleven vindbaar in zonnebrand en gezichtscrèmes als UVB filter
PCB’s (polychloorbifenylen)
→ Oude elektrische apparaten, vervuilde vis, persistent in het milieu en lichaam
Dioxines
→ Bijproducten van verbranding (bijv. afvalverbranding) en industriële vervuiling, stapelen zich op in vetweefsel, zeer hormoonverstorend
DDT, DDE en andere pesticiden, bestrijdingsmiddelen en chemicaliën (zoals endosulfan)
→ Aanwezig in voeding, bodem, water en voedselketen
Nonylfenol
→ In industriële reinigingsmiddelen, textiel, pesticiden
PFAS
→ In pannen, waterafstotende kleding, vet afstotende voedselverpakkingen, cosmetica etc. (en volop in het milieu).
Belangrijk om te weten
- Xeno-oestrogenen zijn vaak lipofiel en daardoor sla je ze gemakkelijk op in je vetweefsel.
- Ze kunnen je hormonale systeem en je gezondheid ontregelen. Dit geldt extra bij hormonale veranderingen. Dus niet alleen tijdens de overgang maar bij jonge kinderen, tijdens de puberteit en tijdens de zwangerschap.
- Blootstelling ontstaat ongemerkt, via voeding, drinken, aanraking of inademing.
- Ze zijn lastig of niet af te breken door je lichaam en er is daardoor sprake van opstapeling en mogelijke onderlinge interactie.
- Xeno-oestrogenen zijn niet alleen hormoonverstorend, maar verstorend voor andere lichaamssystemen en je gezondheid.
xeno-oestrogenen zijn geen hormonen, maar hormonale nabootsers en ontregelaars in je lichaam
Deze stoffen staan bekend als xeno-‘oestrogenen’ maar er is steeds meer inzicht dat ze ook op de progesteronreceptor en op de receptoren van andere hormonen passen. De term ‘xeno-hormoonverstoorders’ zou beter passen.
Ze kunnen dus de werking van onder andere je eigen oestradiol en progesteron ‘nabootsen’, verstoren of blokkeren. Ze kunnen het aantal en de werking van receptoren beïnvloeden of blokkeren. Ze kunnen foutieve signalen aan de cellen geven. En ze kunnen de werking van je genen beïnvloeden, afhankelijk van hun aard en concentratie in het lichaam.
Het gevaar van xeno-oestrogenen
De reden dat chemische xeno-oestrogenen juist in bepaalde levensfases extra schadelijk kunnen zijn, heeft alles te maken met de gevoeligheid en ontwikkeling van het endocriene systeem in die perioden.
Jonge kinderen en foetussen
Tijdens de zwangerschap en vroege kindertijd is het hormonale systeem nog volop in ontwikkeling. Hormonen sturen dan fundamentele processen aan zoals geslachtsontwikkeling, hersenrijping en orgaanaanleg. Als xeno-oestrogenen zich in deze fase aan receptoren binden, kunnen ze:
- de gevoeligheid en werking van weefsels en receptoren blijvend veranderen.
- ontwikkelingsstoornissen veroorzaken.
- de genexpressie beïnvloeden (via epi-genetische mechanismen).
- leiden tot latere risico’s, zoals bijvoorbeeld vruchtbaarheidsproblemen, endometriose en obesitas.
- de kans op kanker en andere aandoeningen en ziekten verhogen.
Puberteit
De puberteit is een hormonale herprogrammeringsfase. Verstoringen door xeno-oestrogenen kunnen daarnaast
- het begin van de puberteit versnellen of vertragen.
- de borstontwikkeling en vruchtbaarheid beïnvloeden.
- de eigen balans tussen verschillende typen oestrogenen, progesteron en testosteron blijvend verstoren.
Perimenopauze
In deze levensfase beginnen is het hormoonsysteem gevoeliger en instabieler. Xeno-oestrogenen kunnen vervolgens
- tijdelijk de rol van natuurlijk oestradiol blokkeren, wat voor extra ernstige symptomen of verstoringen zorgt.
- progesteron (die als natuurlijk tegenwicht fungeert) uit balans brengen.
- bijdragen aan borstgevoeligheid, stemmingswisselingen en alle andere bekende overgangsklachten.
- schildklierproblemen veroorzaken.
- de receptoren bezet houden en/of hun gevoeligheid aantasten en/of hun aantal beïnvloeden.
- In deze fase kan het lichaam xeno-oestrogenen soms ongewenst als ‘welkom’ interpreteren, omdat er schommelingen en dalen in de eigen productie zijn, maar die valse activatie kan daardoor juist in grote mate ontregelend werken.
Samenvattend begrijp je dat het hormonale systeem extra kwetsbaar is wanneer het in ontwikkeling is (foetus, kind, puberteit) of grote hormonale veranderingen doormaakt (zoals zwangerschap of peri-menopauze). Tijdens die periodes kan zelfs een relatief lage blootstelling aan xeno-oestrogenen verhoudingsgewijs grote effecten hebben op de gezondheid en hormonale balans.
Tijdens de perimenopauze is het belangrijk om je hormoonbalans zo goed mogelijk te ondersteunen door onder andere een gezonde leefstijl en het zoveel mogelijk vermijden van hormoonverstorende stoffen.
Daarnaast zijn er zinvolle aanvullende therapieën (zoals onder andere fytotherapie) en de inzet van bio-identieke, transdermale laag gedoseerde hormoontherapie (HST).
Juist de aanwezigheid van voldoende bio-identieke hormonen (lichaamseigen of via HST) kan de werking van xeno-hormonen wat meer binnen de perken houden. Tegelijkertijd kan de aanwezigheid van xeno-hormonen ervoor zorgen dat HST niet het gewenste resultaat heeft en dat is geen te verwaarlozen invloed.
Een integrale, holistische aanpak is daarom nodig om (overgangs)klachten te verlichten. Tevens kun je zo de gevolgen van de overgang, nu én in de toekomst, zo veel mogelijk voorkomen en je algehele gezondheid bevorderen, bewaken en bewaren.
2025.08.16 Regien Theuns ~ balancetouch.nl en leefjeleveninbalans.nl