In de natuur is vrijwel niets constant. Alles heeft een ritme en er is nooit sprake van constanten en flatliners. Dat geldt ook voor ons lichaam, waarin alles in handen ligt van een biologische ‘masterklok’. Alles in ons lichaam verloopt volgens een 24-uurs ritme, maan(d)ritme en zelfs het ritme van de seizoenen. In de natuur om ons heen, tot in het kleinste detail, is dat niet anders.
Waarom is ritmisch gebruik van bio-identiek progesteron én 17β-oestradiol mogelijk een belangrijke factor voor de lange termijn?
Het protocol in de reguliere medische zorg betekent over het algemeen dat oestrogenen worden voorgeschreven in verschillende dosissen en toepassingen op basis van continu gebruik. Dit in combinatie met progesteron op basis van gebruik gedurende 2 weken (hoger gedoseerd) in de perimenopauze of continu (lager gedoseerd) in de postmenopauze. Hierbij wordt echter geen rekening gehouden met het feit dat in een natuurlijke situatie je lichaam nooit continu wordt aangestuurd door welke impuls dan ook. Niets in de natuur is niét cyclisch.
Receptorgevoeligheid door interne processen: het lichaam zoekt balans
Ons lichaam is voortdurend bezig om het evenwicht te bewaren, ook als het gaat om hormonen. Wanneer cellen langdurig worden blootgesteld aan hoge niveaus van een hormoon, geeft dat altijd een contra reactie. Dat geldt bijvoorbeeld voor insuline en cortisol, maar ook voor 17β-oestradiol en progesteron.
De afname van gevoeligheid bij constante blootstelling aan een hormoon is een belangrijk biologisch principe. Dit gebeurt via mechanismen zoals receptor-downregulatie, desensitisatie en homeostatische mechanismen.
- Receptor-downregulatie betekent dat een cel het aantal receptoren op of in de cel vermindert waaraan het hormoon zich kan binden. Minder receptoren betekent minder reactie, ook als het hormoon zelf in grote hoeveelheid aanwezig is.
- Desensitisatie houdt in dat de receptoren blijven bestaan, maar dat de cel intern minder sterk reageert op het signaal dat in gang wordt gezet door het betreffende hormoon. De communicatie binnen de cel wordt als het ware afgezwakt.
- Homeostatisch mechanisme betekent dat het je lichaam overmatige hormonale effecten probeert te dempen, door verschillende secundaire regelprocessen in werking te zetten, om zo een balans (homeostase) te behouden.
Dit zijn normale reacties van het lichaam om overprikkeling te voorkomen. De bedoeling is het bewaren van de homeostase; de balans; niet te veel en niet te weinig.
Hoe werkt dit bij oestrogeen en progesteron?
Ook 17β-oestradiol- en progesteronreceptoren reageren op langdurige en hoge blootstelling. Als deze hormonen voortdurend op hetzelfde (relatief hoge) niveau aanwezig zijn, zoals bij continue hormoonsuppletie, kan het aantal receptoren afnemen en kunnen de receptoren zelf minder gevoelig worden. Dit betekent dat je lichaam op termijn minder goed reageert op dezelfde dosis.
Een regelmatige pauze in hormoonsuppletie kan bijdragen aan het ‘resetten’ van deze receptoren, waardoor receptoren niet afnemen en bestaande receptoren gevoeliger blijven voor 17β-oestradiol en progesteron, zodra de niveaus weer stijgen. Door af en toe even te stoppen of verlagen, kan de fysieke reactie op de lange duur zo goed mogelijk behouden blijven.
Dit principe is bekend in de reguliere geneeskunde, zoals bij medicatie waar een ‘drug holiday’ wordt ingezet om gewenning of effectverlies tegen te gaan en tegelijkertijd bijwerkingen te reduceren.
Waarom ritme belangrijk is
In de natuur is vrijwel niets constant. Alles heeft een ritme en er is nooit sprake van constanten en flatliners. In ons lichaam wordt alles aangestuurd door een biologische ‘masterklok’. Het centrale onderdeel van deze klok zit in de hersenen, in een gebied dat de nucleus suprachiasmaticus (SCN) wordt genoemd. Deze bevindt zich in de hypothalamus, net boven het punt waar de oogzenuwen elkaar kruisen.
De SCN ontvangt informatie over licht en donker via je ogen en gebruikt dat om je lichaam te synchroniseren met het (bijna) 24-uurs ritme van dag en nacht. Alles in ons lichaam verloopt volgens een 24-uurs ritme, maan(d)ritme en zelfs het ritme van de seizoenen. In de natuur om ons heen, tot in het kleinste detail, is dat niet anders.
17β-oestradiol en progesteron
Bij vrouwen fluctueren 17β-oestradiol en progesteron op een natuurlijke manier: oestradiol stijgt in de folliculaire fase en daalt wat na de ovulatie. Voor progesteron is het andersom. Dit ritme speelt ook een rol bij de receptorregulatie.
Theoretisch zou een cyclisch schema bio-identieke hormonen effectiever maken door deze natuurlijke schommelingen na te bootsen. Bovendien komt dit zo dicht mogelijk in de buurt bij het ritme dat je lichaam kent.
Mogelijke voordelen van een pauze en ritmisch gebruik
Bio-identieke hormoonsuppletie in een cyclisch schema, waarbij de natuurlijke golfbeweging van hormonen wordt nagebootst, is effectiever op de lange termijn. Door de inzet daarvan, ongeacht of dat in de perimenopauze of postmenopauze is, is er minder risico op receptorverzadiging. Dit kan op de lange termijn helpen bij het behouden van gevoeligheid voor 17β-oestradiol en progesteron, waardoor een natuurlijkere, lagere dosis nodig blijft voor hetzelfde effect. Ook kan hierdoor het ontstaan van bijwerkingen worden voorkomen of verminderd.
- Behoud van receptor- en signaalgevoeligheid.
- Behoud van het aantal receptoren.
- Minder risico op receptorverzadiging (vergelijkbaar met hoe sommige medicijnen effectiever blijven als je ze niet continu gebruikt).
- Voorkomen en verminderen van bijwerkingen, doordat je lichaam niet constant wordt ‘aangestuurd’.
Er is geen enkel onderzoek gedaan naar de gevoeligheid voor vrouwelijke hormonen op oudere leeftijd na 10, 20, 30 jaar HST. Op dit moment lijkt dat ver weg, maar op het moment dat je 65 of 70 bent, wil je niet alsnog ‘van de hormonale rots afkletteren’ die je op je 50ste wist te omzeilen.
Er is geen wetenschappelijk bewijs dat een ritmisch gebruik, met een pauze van 5-7 dagen per maan(d), de werking van 17β-oestradiol en progesteron significant verhoogt. Dat onderzoek (met bio-identieke hormoonsuppletie) wordt namelijk niet uitgevoerd op grootschalige wijze, omdat er geen commerciële belangen zijn om een dergelijk onderzoek te financieren. Toch sluit de gedachte precies aan bij wat we wél weten over receptoren, hormoonwerking en lichaams- en circadiaans ritme.
Er vanuit gaande dat bio-identieke hormoonsuppletie levenslang (en geen 5) in een vrouwenleven ‘blijft’ en dat receptoren zo lang mogelijk, zo gevoelig mogelijk moeten blijven reageren, is het logisch om ritmisch gebruik voor zowel 17β-oestradiol als progesteron in te zetten. We zouden het in een gunstig geval zomaar over 40 jaar kunnen hebben!
Belangrijk is eerst een relatieve klachtenvrije balans te bereiken. Als daarna enkele dagen stoppen per maan(d) echter al direct weer leidt tot klachten, zoals terugkeer van opvliegers, stemmingswisselingen of slecht slapen, dan is het simpelweg (nog) niet het juiste moment en verstandiger om door te gaan met continue suppletie en op een later moment opnieuw te evalueren. Tevens kan er gekeken worden wat de invloeden zijn die dit veroorzaken.
Klachten zijn altijd leidend. Voelen is meer weten dan meten. Elke vrouw is ‘uniek hetzelfde’ en er is daardoor geen one size fits all; geen enkel protocol waar iedere vrouw precies in past. Klachten of comfort zijn vaak betere signalen dan bloedwaarden of protocollen. Daarom is het belangrijk om therapie persoonlijk af te stemmen, met ruimte voor aanpassing, evaluatie en vooral ook uitleg en eigen regie.
Aanvullende overwegingen
Bio-identiek versus synthetisch: niet hetzelfde
Bio-identieke hormonen zijn volledig identiek aan de hormonen die het lichaam zelf aanmaakt. Dit onderscheid is belangrijk: receptoren reageren anders op deze hormonen dan op niet-volledig identieke synthetische hormonen. Het gebruik van bio-identieke hormonen in cyclisch schema, sluit zo goed mogelijk aan bij de natuurlijke hormoonwerking. In de vorige twee artikelen (1 t/m 10) is dit aan de orde gekomen.
Levensfase bepaalt gevoeligheid
De gevoeligheid van hormoonreceptoren is mede afhankelijk van de fase in je leven. Vrouwen in de perimenopauze kunnen heftiger reageren op kleine schommelingen dan vrouwen die al langer postmenopauzaal zijn. Dit beïnvloedt de dosering, het effect én de noodzaak van cyclisch gebruik. Afstemming op leeftijd, klachten, context en lange termijn planning is essentieel.
Lever, darmen en insuline spelen mee
Hormoonbalans is veel breder en ingewikkelder dan suppletie. De eigen hormonale niveaus, die bij elke vrouw anders is en grote variaties kan vertonen, zijn een aandachtspunt. De verwerking van hormonen via de lever, darmflora, maar ook de bloedsuikerspiegel en insulinegevoeligheid spelen een belangrijke rol in het uiteindelijke effect. En dat geldt ook voor hormoonverstoorders en nabootsers van welke oorsprong dan ook. Een gezonde leefstijl, een integrale, persoonlijke benadering en monitoring blijft dus een belangrijke factor bij het optimaliseren je hormoonbalans, met of zonder hormoontherapie, zowel voor de korte als de lange termijn.
2025.08.17 Regien Theuns ~ balancetouch.nl en leefjeleveninbalans.nl